Annemie Luyten: “Zoals loodsen schepen veilig binnenbrengen, willen wij mensen begeleiden naar hun plek in de samenleving”

Na meer dan dertig jaar engagement zet De Loodsen een nieuwe stap. De werking sluit zich aan bij Caritas Vlaanderen, een organisatie waarmee al langer nauwe banden bestonden. Voor stichter en bezieler Annemie Luyten is die stap geen breuk, maar een voortzetting van een verhaal dat altijd heeft gedraaid rond mensenrechten, solidariteit en nabijheid.

Waar ligt de oorsprong van jouw engagement?

Annemie Luyten: “Ik heb politieke en sociale wetenschappen én godsdienstwetenschappen gestudeerd in Leuven. Geloof en maatschappij vormden altijd de rode draad in mijn leven. Ik was verbonden aan Welzijnszorg en Broederlijk Delen in het bisdom Antwerpen en hield me bezig met vormingswerk in parochies, rond thema’s zoals ontwikkelingssamenwerking, armoede, welzijn en maatschappelijke inzet. Ik was ook voorzitter van de groep ‘Maatschappij- en kerk-kritische kristenen’ en organiseerde bijvoorbeeld inleefreizen naar derdewereldlanden. Maar in Antwerpen bleek het vormingswerk moeilijk van de grond te komen. Daarom vroeg Welzijnszorg mij om sterker in te zetten op armoedebestrijding en welzijnswerk. Hoe konden we authentiek zijn in de stad en toch ook steungroepen vormen?”

Hoe is De Loodsen dan concreet ontstaan?

Annemie: “In 1993 was Antwerpen culturele hoofdstad en wij stuurden erop aan dat de stad ook iets rond armoedebestrijding zou doen. We besloten de subsidies die we kregen in dat kader, aan te wenden in een aparte vzw: De Loodsen. Zoals loodsen schepen veilig naar de haven begeleiden, zo wilden wij vrijwilligers de weg wijzen naar de noden in onze samenleving.

De financiering liep maar één jaar. Daarna was er eigenlijk geen structurele ondersteuning meer en werd mij gevraagd om terug in dienst te komen bij Welzijnszorg. Maar ondertussen had De Loodsen al een werking opgebouwd. Stoppen voelde niet juist.

In 1993 was ook een driedaags internationaal congres rond stadspastoraal georganiseerd. Ik werd nadien secretaris van de bisschop en ging de conclusies van dat congres opvolgen, terwijl ik tegelijk het werk van De Loodsen verderzette.

In die periode startte de Europese Unie met het uitdelen van voedseloverschotten (FEAD). Ook parochiale vzw’s, welzijnsschakels, begonnen voedselbedeling te organiseren. Ik zag de nood aan uitwisseling en bracht verschillende van hen samen, samen met academici, OCMW, Kind & Gezin… Zo ontstond het platform ‘Noodhulp onder protest’. Daaruit groeide een stedelijk beleid rond voedselbedeling: transport via de stad, sociale tewerkstelling, toezicht op voedselkwaliteit en subsidies voor vrijwilligersorganisaties. Ik schreef ook een boekje, 'Geen kruimels maar rechten' (n.v.d.r. wordt nog steeds uitgegeven en krijgt een jaarlijkse update) bedoeld als handleiding voor die vrijwilligers, om op een goede manier die eerstelijnszorg te kunnen bieden. Want de meeste vrijwilligers waren zelf bemiddeld en hadden weinig ervaring met mensen in armoede.”

Hoe ontwikkelde De Loodsen verder?

Annemie: “De eerste vrijwilligers waren vaak oud-missionarissen die door oorlog of conflict hun land hadden moeten verlaten. Zij zagen noden bij mensen zonder wettig verblijf, niet alleen een voedingsnood, maar bijvoorbeeld ook een gebrek aan taalkennis.

Zo ontstond ‘Harmatan’, onze werking Nederlands voor mensen zonder papieren. Wekelijks komen een honderdtal mensen samen voor les, begeleid door vrijwilligers. Het gaat niet alleen om taal, maar om ontmoeting. Door dat persoonlijke contact leren we hun noden kennen en proberen wbe hen, waar mogelijk, te ondersteunen, opdat ze zich toch voor een stukje deel voelen uitmaken van onze maatschappij.”

Ook opvang van kwetsbare vrouwen werd een belangrijke pijler.

Annemie: “Dokters van de Wereld biedt medische zorg aan mensen die anders geen recht hebben op of geraken tot bij medische zorg. Zij signaleerden ons vrouwen zonder verblijfsdocumenten en zonder onderdak. Onze oproep tot opvang bij mensen thuis leverde niets op, maar via het vrij basisonderwijs kregen we een leegstaand studentenhuis in bruikleen. Met steun van de Gasthuiszusters van Antwerpen renoveerden we het pand. Zo ontstond ‘De Overzet’, waar we zes vrouwen konden opvangen. We begeleiden hen intensief: van medische zorg tot juridische ondersteuning en regularisatie, altijd met oog voor de hele persoon.

In het begin werkten we met buddy’s, maar niet iedereen voelt zich comfortabel bij elke taak en de problematieken wogen emotioneel soms zwaar. Nu werken we met een netwerk van vrijwilligers rond elke vrouw. We kunnen ook rekenen op vrijwilligers uit het buurtcomité rond ons opvanghuis ‘De Overstap’, bijvoorbeeld voor huiswerkbegeleiding.

Met dat tweede opvanghuis, ‘De Overstap’, richtten we ons op vrouwen die net geregulariseerd zijn of een duidelijk perspectief hebben, maar nog dakloos zijn. Zo kunnen ze werk en een woning zoeken. Het gebouw konden we voordelig huren van Emmaus Jeugdzorg, maar ondertussen hebben zij opnieuw nood aan huisvesting en bouwen we de werking in De Overstap dus af.

Het huis van De Overzet was ondertussen uitgeleefd en dus huurden we niet verder. We konden wel terecht in een voormalig gebouw van een zustergemeenschap, dat Caritas Vlaanderen in erfpacht had. Daar blijven we wel verder vrouwen in kwetsbare situaties opvangen.”

Wat verandert er door de aansluiting bij Caritas Vlaanderen?

Annemie: “Onze manier van werken blijft dezelfde. Maar we winnen wel aan stabiliteit en ondersteuning.

We delen met Caritas Vlaanderen dezelfde overtuiging: we vertrekken altijd vanuit mensenrechten. We zeggen niet: iedereen moet hierheen komen. Maar als mensen hier zijn en rechten hebben, dan moeten die ook realiteit worden.

We kijken naar de mens in zijn geheel: de vrouw, haar kinderen, school, zorg, mentaal welzijn. Die holistische blik en dat diepe respect voor de eigenheid van mensen, dat is waar De Loodsen voor staat. En dat blijft, ook vandaag, de kern van onze werking.”