Reflectie op detentie: Jörg Gebhard
Jörg Gebhard, directeur Jesuit Refugee Service Belgium (JRS Belgium), getuigt over het vaak onzichtbare leed in gesloten centra, en roept op tot meer menselijkheid en transparantie in het migratiebeleid.
Ze hebben geen misdrijf gepleegd, maar belanden toch achter tralies. Jaarlijks worden duizenden mensen zonder verblijfsvergunning opgesloten in gesloten centra in België – vaak maandenlang, zonder duidelijk perspectief en onder schrijnende omstandigheden. Jörg Gebhard, directeur van JRS Belgium, bezoekt deze mensen al meer dan twintig jaar. Hij werpt in dit gesprek een confronterend licht op een vergeten wereld en pleit vurig voor menselijke alternatieven.
U bent directeur van JRS Belgium. Wat doet jullie organisatie precies?
“JRS Belgium is onderdeel van een wereldwijd netwerk dat actief is in 58 landen, waarbij elk nationaal bureau zijn eigen thematische accenten kiest. Toen wij in 2001 van start gingen, kozen we bewust voor een focus op detentie van migranten. In die tijd werden de eerste gesloten centra geopend in België, en wij vonden dat daar absoluut een onafhankelijke, menselijke aanwezigheid nodig was.”
Waarom precies detentie als focus?
“Wij willen er, vanuit onze ignatiaanse context, zijn waar niemand anders is. Detentie is een plek aan de rand van de samenleving, waar migranten vaak volledig geïsoleerd raken. We hebben er nu 24 jaar ervaring mee en het is duidelijk: detentie is disproportioneel en berokkent schade. Daarom pleiten we ook steeds meer voor alternatieven.”
Over welke mensen gaat het als we over detentie van migranten spreken?
“Het gaat om drie groepen: mensen zonder verblijfsvergunning, zogenoemde Dubliners – mensen die al geregistreerd zijn in een ander EU-land – en asielzoekers die aan de grens een aanvraag doen, bijvoorbeeld op de luchthaven van Zaventem.”
Moeten deze mensen verplicht opgesloten worden?
“Neen. De wet verplicht dit niet. Detentie is een administratieve beslissing van Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ), zogezegd om ‘onderduiken’ te voorkomen. Maar op basis van welke criteria er beslist wordt wie opgesloten wordt, weten we niet. Dat blijft een zwarte doos. Er is momenteel in België een populatie van zo'n 120.000 ongedocumenteerde migranten. De capaciteit van de gesloten centra is nooit toereikend om zoveel mensen op te sluiten. Het lijkt dat de keuze wie wel of niet wordt opgesloten redelijk arbitrair gebeurt.”
Hoe zijn de leefomstandigheden in die gesloten centra?
“Dat varieert sterk. In Brugge bijvoorbeeld is het detentiecentrum ingericht in een voormalige vrouwengevangenis uit de negentiende eeuw. Twintig mannen verblijven er samen in een kleine ruimte, zonder privacy. ’s Nachts slapen ze met z’n allen in één kamer, overdag hangen ze rond in een lawaaierige hal met een tv en rookruimte. Activiteiten zijn beperkt, vaak tot puzzels of een potje biljart. Mensen hebben geen zicht op hoelang ze er moeten verblijven. Het kan in ons land acht maanden lang, maar als je bv. een asielprocedure besluit op te starten, wordt de teller weer op nul gezet.”
Krijgen deze mensen psychologische begeleiding?
“Er is medische zorg, maar het personeelstekort is nijpend, zeker bij artsen en psychologen. Er zijn veel mensen die er toekomen met zware trauma’s. In sommige centra komen ex-gevangenen terecht, er zijn ook mensen met verslavingsproblemen of psychische aandoeningen, wat voor extra spanningen zorgt.”
Hoe zit het met de juridische bijstand?
“Formeel hebben mensen recht op een pro deo-advocaat, maar detentie is een niche binnen migratierecht. We zien veel onbekwame of ongeïnteresseerde advocaten. Dat kan dramatische gevolgen hebben.”
Is detentie doeltreffend voor het beoogde doel: mensen terugsturen?
“Niet echt. In 2023 werden er 3.300 mensen uitgezet, waarvan 1.300 binnen Europa (Dublintransfers). Slechts 2.000 mensen werden effectief teruggestuurd naar zogenaamde 'derde landen', met als top drie naar Albanië, Afghanistan, Marokko én als vierde land Roemenië, wat toch ook een land binnen de Europese Unie is. In Albanië is een visum niet verplicht, dus als je iemand daarnaar repatrieerd, dan kan die hier morgen weer terug staan. Het systeem is inefficiënt, duur en veroorzaakt veel menselijk leed.”
Welke impact heeft detentie op de mensen zelf?
“Voor velen voelt het als een gevangenisstraf zonder misdaad. Er is veel onbegrip, angst en onzekerheid, want men weet nooit hoe lang het zal duren. Mensen worden soms meerdere keren opgesloten en weer vrijgelaten met een bevel om het grondgebied te verlaten – zonder dat daar iets uit voortvloeit. De recordhouder die wij kennen werd veertien keer opgesloten.”
Zijn kinderen ook nog steeds het slachtoffer van detentie in België?
“Hoewel er een wettelijk verbod is, gebeurt het nog via de zogenaamde family units aan de grens. Dat zijn detentie-units voor gezinnen, ook al heten ze officieel anders. De Europese terugkeerrichtlijn dreigt dat verbod nu zelfs af te bouwen.”
Wat is het alternatief volgens u?
“Wij werken met het project Plan Together, waarbij we gezinnen zonder papieren begeleiden naar duurzame oplossingen. We bouwen vertrouwen op, bekijken samen het dossier en zoeken in overleg met DVZ naar een haalbare uitkomst: regularisatie, vrijwillige terugkeer, of een ander legaal pad. Dit is goedkoper én menselijker dan detentie.”
Is dat realistisch voor iedereen?
“Ja. Case management is veel efficiënter. We bewijzen dat al jaren met succes. Maar het vraagt politieke moed om het beleid om te buigen.”
Wat is jullie band met de overheid?
“We werken constructief samen met DVZ op vlak van alternatieven voor detentie. Maar als het over detentie zelf gaat, botsen we op gesloten deuren. We blijven rapporteren, maar we zien zelden beleidsverandering.”
Tot slot: waarom is het belangrijk dat jullie werk gezien wordt?
“Detentie is een blinde vlek in het migratiedebat. Het gebeurt in naam van ons allemaal, maar niemand weet echt wat er gaande is. Daarom blijven wij aanwezig, blijven we luisteren, en blijven we het benoemen.”