Sociale noden binnenschippers
De binnenschippers behoren tot de rondtrekkende bevolking en maken gebruik van een referentieadres als officieel adres. Ze behoren op Vlaams beleidsniveau tot de etnisch-culturele minderheden.
In het verleden bood de schippersbeurs een buffer aan schippers die in een probleemsituatie verkeerden (werk en inkomen waren gegarandeerd). De invoering van de vrije marktsystemen leidde tot toenemende concurrentie. Werk- en inkomenszekerheid zijn nagenoeg een doel op zich geworden. De sociale verbondenheid en de onderlinge professionele contacten verwaterden. Binnenschippers werden elkaars concurrenten, de individualisering nam toe.
Vrienden en familie nemen een belangrijke plaats in en bieden waar nodig praktische hulp: ze springen in bij ziekte, halen de kinderen van het internaat, wisselen informatie uit, … In geval van financiële noden springt de familie vaak bij. Maar binnenschippers geven niet graag toe dat ze niet rondkomen.
Vlaamse binnenschippers blijken zeer weinig contact op te nemen met de formele hulpverlenende instanties aan de wal. Ze kennen de diensten niet, of er heerst een wantrouwen, er is weinig flexibiliteit bij de diensten voor het maken van een afspraak, en heel wat binnenschippers willen hun problemen in eerste instantie zelf proberen op te lossen.
Door het beperken van het sociale leven van de binnenschippers – doordat er nagenoeg continue wordt gevaren – blijkt het beroep niet aantrekkelijk meer. Toch is er een toenemende economische vraag naar binnenvaart als een ecologisch transportmiddel. We moeten daarom het welzijn van de binnenschippers onder de loep nemen.
De Schroef liet twee onderzoeken uitvoeren door de Karel de Grote Hogeschool
Uit het rapport 'Herkalibrering en herijking van het opbouwwerk voor binnenschippers: De Schroef'
- De vraag van binnenschippers naar onderlinge contacten groeit sterk. Ze verlangen naar meer community-vorming, aangezien de kansen om elkaar te ontmoeten steeds verder afnemen door de toenemende economische druk. Vroeger waren er vaker ontmoetingen in havens of op de Schippersbeurs, maar die momenten verdwijnen.
- Daarnaast wordt het materieel moeilijker om elkaar te ontmoeten, doordat aanlegplaatsen waar schippers hun auto van boord kunnen halen steeds schaarser worden. Dit is een groot probleem dat we samen met de schippersbonden willen aankaarten bij haven- en lokale autoriteiten.
- Schippers geven ook aan dat het moeilijker wordt om zorgverleners zoals huisartsen en kinesisten te bezoeken. Door hun onvoorspelbare reisschema’s zijn afspraken lastig te plannen. We gaan hiervoor oplossingen ontwikkelen in samenwerking met de Eerstelijnszone Antwerpen-Centrum, en later met praktijken over heel België.
Uit het rapport 'Wat stimuleert en verhindert tewerkstelling in de binnenvaart?'
-
Wie vandaag wil instromen in de binnenvaartsector, stoot op meerdere drempels. Jongeren zonder familiale achtergrond in de sector missen vaak toegang tot cruciale informatie, netwerken en financiële steun. De sector is relatief onbekend en kampt met een oubollig of negatief imago, terwijl het werk in realiteit vaak afwisselend, technisch en goed betaald is. Ook de vaaropleidingen sluiten niet altijd aan bij de praktijk en worden als lang, weinig flexibel en onvoldoende bedrijfsmatig ervaren. Tot slot speelt de moeilijke werk-privébalans een steeds grotere rol: het langdurig verblijf aan boord schrikt vooral jongere generaties af.
-
Om de sector toekomstbestendig te maken, zijn gerichte inspanningen nodig. Het rapport pleit voor een versterkte promotie van het beroep, met meer zichtbaarheid in het onderwijs en ruimte voor kennismaking via stages of gastlessen. Ook de opleidingen moeten herzien worden: korter, praktischer en beter afgestemd op zij-instromers en nieuwe profielen. Er is behoefte aan mentorschap en begeleiding voor starters zonder netwerk, en aan financiële instrumenten die ondernemerschap toegankelijker maken. Ten slotte vraagt de sector om meer aandacht voor vaarschema’s en arbeidsvoorwaarden die een gezinsleven mogelijk maken — cruciaal om jongeren warm te maken voor een carrière op het water.
"We hebben een kleuterschool en -opvang. De kleuterschool hier werkt op maat van de schipperskinderen: de kinderen komen niet dagelijks, maar wanneer het past. In het weekend organiseren we jeugdactiviteiten en gezinsactiviteiten. We hebben ook een sociale dienst. En jaarlijks zorgen we voor ontmoetingsmomenten voor de schippers door enkele evenementen te organiseren: een barbecue, een Sinterklaasfeest, een binnenvaartweekend, een schoolfeest, een opendeurdag,…"
MARINA WILLEMS - Coördinator De Schroef
"Met de samenwerking met Caritas Vlaanderen willen we een doorstart maken en werken aan de aandachtspunten die de Karel de Grote Hogeschool heeft blootgelegd. Eén van die aandachtspunten is dat binnenschippers niet meer bij een huisarts, tandarts, kinesist, … geraken, doordat de gezondheidszorg sinds corona met uren op afspraak werkt."
GUY TEGENBOS - Bestuurder De Schroef
"Binnenschippers hebben het almaar moeilijker om hun werk en privéleven te combineren op een schip. Zo hebben zij amper nog sociale contacten en zelfs een bezoek aan de dokter lukt moeilijk. Dat blijkt uit een bevraging die de vzw De Schroef liet uitvoeren door de Karel De Grote Hogeschool."
VRT NWS
Uitdagingen en beleidsaanbevelingen volgens Caritas Vlaanderen
- Meer onderlinge verbondenheid (familie, vrienden, binnenvaartgemeenschap, door:
- een inloopcentrum of gemeenschapscafé, een buurthuis of wijkcentrum
- meer evenementen en ontmoetingsmomenten
- online community building
- Vlottere toegang tot zorgverstrekkers en dienstverleners, door:
- Online dienstverlening
- Eventuele samenwerking met het Medisch Centrum Kaai 142
- Grotere deelname aan sport, cultuur en vrijetijdsbesteding, door:
- Uitbreiding van het sportaanbod van De Schroef
- Maatschappelijke participatie van schippersjongeren verzekeren, door:
- Behoud en eventuele uitbreiding van de jeugdwerking van De Schroef
- Meer en kwalitatieve aanlegplaatsen, door:
- Overleg met de waterwegen, lokale besturen en havens, en met het Vlaams departement Welzijn
Enkele ijkpunten in de geschiedenis van de binnenvaart
- 1936: Eerste echte regelgeving voor de binnenvaart met de Wet op de rivierbevrachting en de Wet op de Arbeidsovereenkomst wegens dienst op een binnenschip
- 1944: Besluitwet die de toerbeurtregeling doet ontstaan: een door de overheid georganiseerd systeem van vrachttoewijzing met minimumtarieven.
- 1957: de Europese Economische Gemeenschap (EEG) wordt opgericht: één tolvrije regio met gemeenschappelijke buitengrenzen
- Jaren 1970: algemene economische recessie: het aantal binnenschepen liep met 22% terug tussen 1970 en 1975. De agitatie hierrond leidde tot een schippersstaking van 9 dagen in 1975. Het protocolakkoord tussen de overheid en de vertegenwoordigers van de binnenvaart dat daarop werd afgesloten zorgde voor heel wat sociale verbeteringen van de binnenschippers (erkenning van de schippersvrouw als volwaardig bemanningslid, vaarverbod op zondag, verbetering van het schippersonderwijs, …)
- 1988: Mobiliteit, en dus ook de binnenvaart, wordt een Vlaamse bevoegdheid.
- Jaren 1990: Het netwerk van watergebonden containerterminals krijgt vorm. Steeds meer schepen vervoeren containers.
- 1991: Europese Binnenvaartverklaring: centraal staat het streven naar een juridische en technische harmonisering van de twee belangrijkste scheepsregimes (Rijn en Donau). België zal in 2008 instemmen met dit Verdrag van Boedapest.
- 1992: Oprichting Promotie Binnenvaart Vlaanderen (PBV) als koepel waarbinnen alle betrokkenen van de sector in overleg aan een betere toekomst konden bouwen. In 2017 werd de organisatie opgeheven.
- 1996: Eerste Vlaamse Binnenvaartbeleidsplan
- 1998: Liberalisering van de binnenvaartmarkt: afschaffing van de vrachtverdelingssystemen en minimumtarieven in de binnenvaart, met ingang van 2000. Door afschaffing van de toerbeurtstelsels wil men de concurrentiepositie van de binnenvaart versterken. Gevolg: binnenschippers gaan meer non-stop varen, minder kleuters gaan naar school, sociale contacten verminderen.
- 2000: De vaartrechten worden tot een tiende herleid. Hierdoor wordt de vervoersprijs per schip concurrentiëler tegenover het spoor- en wegvervoer.
- Jaren 2000: Digitalisering, ook aan boort
- 2006: Eerste Europese Naiades-sectorplan (Navigation and Inland Waterway Action and Development in Europe): actieplan voor meer vervoer over de Europese binnenwateren. Het plan voorziet acties op 5 domeinen: markt, vloot, banen en vaardigheden, imago, en infrastructuur.
- 2006: Nieuw Algemeen Politiereglement voor de Scheepvaart. Dit kwam in de plaats van meer dan 100 jaar oude regels.
- 2007: Het Flanders Inland Shipping Network (FISN) wordt opgericht: een overlegplatform voor de binnenvaart.
- 2014: Naiades II
- 2021: Naiades III - De focus van het plan verschuift naar de verduurzaming van de binnenvaart (behalen van de Green Deal-doelstellingen)
Literatuur
- Katrien Steenssens en Katrien Vermeire, Algemeen Verkennend en Kwalitatief Onderzoek naar de Leefwereld van de Trekkende Beroepsbevolking in het kader van het Vlaams Minderhedenbeleid, 2000, Antwerpen.
- Leen Sannen, Drempels naar welzijnsvoorzieningen: de cliënt aan het woord. Literatuurstudie en diepte-interviews bij kansarmen en etnisch-culturele minderheden, 2003, Leuven.
- Christa Sys en Frank Hellebosch, Binnenvaart. Theorie en praktijk, 2021, Gent.
- Marc J. De Decker, Beginselen van Belgisch Binnenvaartrecht, 1991, Antwerpen.
- Instituut voor het Transport langs de Binnenwateren (ITB). Statistisch verslag
- Europese regelgeving: Scheepsbemanning in de binnenvaart
- Tijdschrift Binnenvaart, nr. 58, oktober 2012. ’20 jaar PBV’