Samen menstruatiearmoede bestrijden

Verschillende organisaties en lokale besturen hebben zich de laatste jaren ingezet om menstruatiearmoede in scholen te bestrijden, maar het blijft bij losse initiatieven. Een gemeenschappelijk beleid ontbreekt, waardoor sommige scholen benadeeld blijven. Caritas Vlaanderen ontwikkelde een gratis en publiekelijk toegankelijk lespakket voor scholen om menstruatie en armoede in de klas bespreekbaar te maken én roept op tot samenwerking. Waar de sociale organisaties die rond het thema werken wél uitwisselen binnen het Consortium Menstruatiewelzijn, ontbreekt een gemeenschappelijk beleid op bestuursniveau.

Armoede treft een groot aantal kinderen en jongeren in Vlaanderen. Volgens Kind en Gezin groeit ongeveer één op de acht kinderen op in een gezin met risico op armoede. Voor hen betekent dat niet alleen financiële stress thuis, maar ook drempels op school: een gebrek aan basisproducten, geen deelname aan schooluitstappen, sociale uitsluiting. In die context wordt menstruatiearmoede vaak vergeten, terwijl het voor veel meisjes wel een realiteit is.

Caritas Vlaanderen bracht dit probleem in 2019 al onder de aandacht met het onderzoek Dubbel Taboe. Daaruit bleek dat één op de acht meisjes en jonge vrouwen tussen 12 en 25 jaar soms geen geld heeft voor maandverband of tampons. Het gevolg: improviseren met onveilige alternatieven, schooldagen missen of in stilte schaamte ervaren.

Caritas Vlaanderen zet dit thema al jaren op de maatschappelijke agenda. We ontwikkelden een concreet stappenplan om scholen te begeleiden in het tegengaan van menstruatiearmoede. We trekken sinds 2024 het netwerk Consortium Menstruatiewelzijn, waarin CM, deMens.nu, BruZelle, CGSO en de Vrouwenraad met ons uitwisselen over standpunten en initiatieven. Het afgelopen schooljaar gingen we langs in scholen met workshops over menstruatiearmoede. Daarbij lag de focus niet enkel op het medische of praktische aspect, maar ook op de bredere armoedeproblematiek en de impact daarvan op jongeren. Het werken met interactieve methodieken – zoals een budgetspel en klasgesprekken – maakte het thema concreet en herkenbaar voor leerlingen.”

Ondertussen zijn er ook andere lespakketten beschikbaar die menstruatie bespreekbaar maken in de klas. Het verschil ligt hierin dat Caritas Vlaanderen menstruatiearmoede expliciet kadert binnen een breder verhaal van ongelijkheid en armoede. Dat maakt het lespakket relevant voor thema’s als burgerschap, solidariteit en gelijke onderwijskansen.

Nu geven wij onze workshop in handen van de leerkrachten zelf. Caritas Vlaanderen ontwikkelde daarvoor een uitgebreide leshandleiding en stelt alle interactieve materialen – waaronder de animatievideo, het budgetspel, de situatiekaartjes, het stellingenspel en een PowerPointpresentatie – gratis publiek beschikbaar. Zo kan elke school het thema op een laagdrempelige manier opnemen in de klaspraktijk en taboes omzetten in dialoog. Leerkrachten die graag nog wat extra ondersteuning krijgen, kunnen gebruik maken van onze train-the-trainer vorming.

Sinds de publicatie van het rapport Dubbel Taboe zijn steeds meer vrouwen- en jongerenorganisaties en lokale besturen mee op de kar gesprongen om menstruatiearmoede onder de aandacht te brengen (een poging tot bundeling van de initiatieven vind je hier). Sensoa bracht verschillende actoren, waaronder Caritas Vlaanderen, samen om haar lesmateriaal rond menstruatie bij te werken. Rebelle, Joetz, Femma, BruZelle, CM en CGSO bieden workshops aan rond menstruatie(armoede) voor jeugdwerk, verenigingen en scholen. Er zijn ook educatieve pakketten te ontlenen bij BruZelle, GoedGeRegeld, CGSO en Huis van het Kind Sint-Katelijne-Waver, al ligt de focus daarbij op de menstruatie, en verdwijnt armoede naar de achtergrond. 

Sommige lokale besturen (Lier, Merchtem, Antwerpen, Brussel, Genk,…) verdelen dispensers en menstruatieproducten aan de scholen in hun gemeente, enkele (Halle, Stekene, Brugge,…) durven een subsidie uit te reiken voor de aankoop ervan. Maar helaas is er geen gemeenschappelijk beleid hierrond. Ieder lokaal bestuur doet volgens eigen bestwil. In de ene gemeente wordt het gemeenschapsonderwijs ondersteund, maar blijft het vrij onderwijs in de kou staan. In andere gemeenten wordt een eenmalige steunactie opgezet, die hooguit een schooljaar standhoudt. In andere gemeenten is er geen enkele vorm van steun en doen scholen hun best om via wafelenbak en tombola geld in het laatje te vergaren om gratis menstruatieproducten te kunnen uitreiken. Daarbij verschillen de mogelijkheden sterk: waar concentratiescholen met veel leerlingen uit een lage sociaaleconomische context meer nood hebben aan gratis menstruatieproducten, is het opzetten van een donatiecampagne vaak minder evident. 

Het is belangrijk dat deze inspanningen van organisaties en overheden elkaar versterken. Caritas Vlaanderen pleit voor structurele samenwerking rond het thema, niet alleen binnen het onderwijs, maar ook met (en tussen) lokale besturen, middenveld en bedrijven, en gecoördineerd door de Vlaamse overheid. Zo kunnen meer scholen en instellingen gratis menstruatieproducten aanbieden, informeren en sensibiliseren en het taboe doorbreken. Want menstruatieproducten zijn geen luxe, maar een basisbehoefte. Het is aan de overheid om die norm te verankeren, maar ondertussen blijven initiatieven van onderuit cruciaal. Daarom blijven we ons richten tot de beleidsmakers op lokaal, maar ook Vlaams en Brussels niveau én blijven we samenwerking met partners opzoeken en stimuleren. Alleen zo is het haalbaar om menstruatiearmoede daadwerkelijk te stoppen.